Tolvlucht (2007) en Naar Beiroet (2026)

Wanneer men Tolvlucht (2007) en Naar Beiroet (2026) van Gerrit Brand naast elkaar legt, wordt niet alleen een thematische continuïteit zichtbaar, maar ook een opmerkelijke verschuiving in historisch en moreel perspectief. Brand situeert zijn romans expliciet in verschillende tijdlagen – Tolvlucht in 1935 en Naar Beiroet in 2023 – en gebruikt die historische afstand om de positie van zijn personages ten opzichte van grotere geopolitieke conflicten te onderzoeken.

In Tolvlucht is de keuze voor 1935 allesbepalend. Europa bevindt zich op de drempel van de catastrofe die later bekend zal worden als de Holocaust. Hoewel het geweld nog niet zijn uiterste vorm heeft aangenomen, hangt de dreiging al in de lucht. Binnen die context kiest Brand nadrukkelijk voor een perspectief dat sympathie oproept voor Joodse personages. Zij verschijnen als kwetsbare, opgejaagde figuren, voor wie de vlucht – zowel letterlijk als figuurlijk – een kwestie van overleven is. De luchtvaartmetafoor krijgt hier een extra lading: de mogelijkheid om te ontsnappen aan vervolging, om grenzen te overschrijden die op de grond steeds ondoordringbaarder worden.
   Die keuze past binnen de bredere thematiek van Tolvlucht, waarin het individu probeert zich te handhaven tegenover krachten die buiten zijn controle liggen. De morele positie is relatief helder: de dreiging komt van een zich verhardende samenleving, en de empathie van de lezer wordt gestuurd richting degenen die daarvan het slachtoffer dreigen te worden. Brand lijkt hier een historisch bewustzijn te tonen dat, hoewel achteraf geconstrueerd, de lezer confronteert met de vraag wat men had kunnen zien aankomen – en hoe men had moeten handelen.

In Naar Beiroet verschuift dat morele zwaartepunt ingrijpend. De roman speelt zich af in 2023, in een wereld waarin de nasleep van eerdere conflicten nog altijd voelbaar is en nieuwe spanningen zich blijven opstapelen. Hier kiest Brand voor een perspectief dat meer nadruk legt op de positie van Palestijnen en bredere Arabische gemeenschappen, die in het verhaal worden neergezet als degenen die onder druk staan van Israëlisch optreden. Waar in Tolvlucht de Joodse personages symbool staan voor kwetsbaarheid en vervolging, wordt in Naar Beiroet juist de Palestijnse ervaring van ontheemding, beperking en geweld centraal gesteld.
   Die verschuiving is geen simpele omkering, maar eerder een uitbreiding van Brands morele blik. Hij lijkt te suggereren dat geschiedenis geen statisch verhaal is met vaste rollen van dader en slachtoffer, maar een dynamisch proces waarin machtsverhoudingen veranderen en nieuwe vormen van onrecht ontstaan. Tegelijkertijd is het onmiskenbaar dat deze keuze de lezer confronteert met actuele en gevoelige politieke realiteiten. In Naar Beiroet is de morele ambiguïteit groter: hoewel de sympathie duidelijk ligt bij de Palestijnse en Arabische personages, wordt de complexiteit van het conflict niet volledig opgelost in eenduidige tegenstellingen.

Wat beide romans bindt, is Brands voortdurende interesse in ontworteling en de onmogelijkheid van volledige controle. In Tolvlucht proberen Joodse personages aan een dreigende toekomst te ontsnappen; in Naar Beiroet worstelen Palestijnse en Arabische personages met een heden waarin bewegingsvrijheid en veiligheid structureel beperkt zijn. In beide gevallen is de “vlucht” – opnieuw in dubbele betekenis – een centraal motief, maar steeds blijkt die vlucht slechts tijdelijk of illusoir.
De historische situering versterkt dit effect.
  Door Tolvlucht in 1935 te plaatsen, schrijft Brand met de kennis van wat komen gaat, waardoor de lezer de dreiging intenser ervaart. Naar Beiroet, gesitueerd in 2023, heeft juist een open einde: de uitkomst van de huidige spanningen is onzeker, en de roman ademt die onzekerheid. Daarmee verschuift ook de rol van de lezer – van iemand die terugkijkt met historische kennis naar iemand die midden in een nog onbeslist conflict staat.

In stilistisch opzicht blijft Brand consistent: een sobere, observerende toon, met veel ruimte voor implicatie. Maar de ethische lading van die stijl verandert. In Tolvlucht ondersteunt ze een relatief duidelijke morele positie; in Naar Beiroet versterkt ze juist de spanning tussen betrokkenheid en afstand.

De vergelijking tussen beide romans laat zich uiteindelijk lezen als een reflectie op de veranderlijkheid van empathie en perspectief. Brand kiest in 2007 voor de Joodse ervaring binnen de historische context van 1935, en in 2026 voor de Palestijnse en Arabische ervaring binnen de context van 2023. Daarmee maakt hij zichtbaar hoe literatuur niet alleen verhalen vertelt, maar ook posities inneemt – en hoe die posities mee kunnen bewegen met de tijd waarin ze geschreven worden.