Dat Antoine de Saint-Exupéry meer schreef dan ‘De kleine prins’ mag de laatste jaren ook in Nederland bekend worden verondersteld. Zo’n tien jaar geleden verschenen er nieuwe vertalingen van zijn ‘pilotenboeken’ ‘Nachtvlucht’ en ‘Oorlogsvlieger’. Voor een Nederlandse uitgave van zijn humanistische beschouwing ‘Het rijk der mensen’ (Terre des hommes) moeten we vooralsnog terug naar de vroege jaren ’60.
In ‘Strijden voor de mens’, een selectie uit de verspreide oorlogsgeschriften van Saint-Exupéry, komen die lijnen bij elkaar. Als verslaggever tijdens de Spaanse Burgeroorlog laat ‘Saint-Ex’ zich nog van zijn naïeve kant zien, wanneer hij maar niet begrijpt dat mensen die het beste met hun land voorhebben er niet in slagen hun conflict uit te praten.
Wanneer de Tweede Wereldoorlog uitbreekt, ziet hij in dat de mechanismen van oorlog en conflict dieper wortelen dan alleen wederzijds onbegrip. ‘We meenden, wanneer mensen bereid zijn voor iets te vechten en te sterven, dan ligt dat aan de geestelijke verleidingskracht van de zaak. Vergeten waren we, dat er redenen tot handelen bestaan die niets met het denken te maken hebben.’
​

​Hij is inmiddels als piloot op verkenningsmissies actief aan de oorlog gaan deelnemen en maakt zich vooral druk over de stammenstrijd die het kamp van de Vrije Fransen. In bewogen, zij het soms wat hoogdravende, brieven richt hij zich tot zijn landgenoten, die hij oproept tot eenheid, en tot de Amerikanen, wier ‘belangeloze’ opofferingsgezindheid hij prijst.
Vooral zijn brief aan een gijzelaar, gericht aan een joodse vriend die in Frankrijk is achtergebleven, maar ook aan het Franse volk dat als geheel door Duitsland in gijzeling wordt gehouden, is beroemd geworden en ook al eerder vertaald. Het levendigst blijken in deze bloemlezing de getuigenissen uit de Spaanse Burgeroorlog, waarvan Saint-Ex – meer dan in zijn afstandelijker brieven uit WO II – de concrete menselijke dramatiek onder ogen krijgt.
Indringend beschrijft hij die wanneer hij op een nacht aan het Madrileense front met een aantal republikeinse strijders meegaat op patrouille, en ziet hoe soldaten elkaar over en weer toeroepen: ‘Antonio, ben jij het? … Of slaap je?’ Met als antwoord: ‘Ik ben het, León… Antonio!’ Even kiert er wederzijdse her- en erkenning tussen de kampen, zo noteert hij. ‘Een onmiskenbare waarheid ontdekken we. Vóór ons zijn mensen. […] Hier hebben wij ’s nachts over het onbekende een kwetsbare overbrugging geslagen. […] Zo verbinden wij ons met onze vijand, voordat wij door hem sterven.’
In die overtuiging zal hij enkele jaren later zijn boek ‘Terre des hommes’ schrijven, dat vooral in de Amerikaanse vertaling invloedrijk zal blijken. Uiteindelijk is de mensheid één, en is zij gezamenlijk verantwoordelijk voor haar toekomst, schrijft hij. Maar eerst komt de Tweede Wereldoorlog er nog overheen – en die zal Saint-Ex niet overleven.

                      ------------------- ----------------- ------------------------------------------------------ ---------------------------------------- 

​Ger Groot studeerde filosofie in Amsterdam en Parijs. In de jaren tachtig doceerde hij filosofie aan de Universiteit van Amsterdam, waar hij zich vooral toelegde op esthetica en op de recente Franse filosofie. Van 1990 tot 1993 was hij redacteur van het levensbeschouwelijk katern Letter en geest van het dagblad Trouw. Daarna werd hij medewerker voor filosofie en (vooral Spaanstalige) literatuur van NRC Handelsblad en (tot 2008) De Groene Amsterdammer. Verder is hij columnist van Trouw en publiceert hij regelmatig in filosofische en literaire tijdschriften.
Sinds 1995 doceert Groot filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, waar hij zich vooral bezighoudt met cultuurfilosofie en wijsgerige antropologie. Hij promoveerde daar in 2003 op zijn studie Vier ongemakkelijke filosofen: Nietzsche, Cioran, Bataille, Derrida. Per 1 september 2009 is hij benoemd tot bijzonder hoogleraar 'Filosofie en literatuur' aan de Radboud Universiteit te Nijmegen. Zijn oratie was getiteld Vergeten te bestaan; echte fictie en het fictieve ik. 

A. de Saint-Exupéry: Strijden voor de mens. Vert.: S. Waanders. Uitg. Nobelman, 142 blz.

In de reeks artikelen “Saint-Exupéry in oorlogstijd” schetst Stefan Waanders een indringend beeld van de Franse schrijver en piloot Antoine de Saint-Exupéry (1900–1944), die zowel door zijn luchtvaartcarrière als door zijn schrijverschap een unieke stem ontwikkelde in de context van oorlog en humanisme. Het centrale thema is de manier waarop Saint-Exupéry, ondanks de gruwelen van de oorlog, blijft zoeken naar verbinding, menselijkheid en morele verantwoordelijkheid.

Saint-Exupéry begon als postvlieger bij de Aéropostale, een onderneming die niet alleen post vervoerde, maar ook een idealistisch project was om volkeren te verbinden. Deze ervaring vormde zijn denken: de dienstbaarheid aan een groter geheel en het overwinnen van angst en isolement werden centrale thema’s in zijn leven en werk. In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog signaleerde hij met groeiende bezorgdheid het morele en politieke verval in Europa. Zijn ervaringen in de Spaanse Burgeroorlog, waar hij als verslaggever de willekeur van geweld aanschouwde, deden hem zoeken naar een nieuw humanisme.

Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, nam hij dienst als verkenningsvlieger. In zijn boek *Pilote de guerre* (Oorlogsvlieger), geschreven na een gevaarlijke missie boven Arras in 1940, verwoordt hij zijn inzichten: de ervaring van angst, verbondenheid met kameraden, en de drang om te blijven geloven in de waarde van het mens-zijn, zelfs te midden van vernietiging. Hij keert zich tegen cynisme en polarisatie, en roept op tot eenheid van de Fransen, zonder partij te kiezen tussen Vichy en De Gaulle. Zijn filosofie van de Mens (met hoofdletter) is erop gericht het individu in te voegen in een groter geheel van solidariteit en verantwoordelijkheid.

Ook *Lettre à un otage* en zijn latere brieven getuigen van deze betrokkenheid. Hij spreekt zijn bewondering uit voor de veerkracht van de miljoenen Fransen in bezet gebied en bekritiseert de arrogantie van politieke elites. Zijn leven en werk staan in het teken van dienstbaarheid, eerbied voor de menselijke waardigheid en verzet tegen ideologische hokjes.

Saint-Exupéry verdwijnt in 1944 tijdens een verkenningsvlucht boven Frankrijk. Zijn dood maakt van *Pilote de guerre* en *Lettre à un otage* zijn geestelijk testament. De laatste woorden van *Oorlogsvlieger* – “Zoals graankorrels” – verwijzen naar het stille verzet en de kiemkracht van het menselijk handelen. Stefan Waanders laat zien hoe actueel zijn boodschap is: in een tijd van toenemende verdeeldheid en propaganda blijft Saint-Exupéry een moreel baken, pleitend voor een verbonden menselijkheid en een inclusieve gemeenschap.

Deze artikelenreeks is niet enkel een historische beschouwing, maar ook een filosofisch pleidooi om Saint-Exupéry’s denken serieus te nemen in de huidige tijd. Zijn oproep tot verantwoordelijkheid, liefde en verbondenheid is een oproep aan ieder van ons.