De beschrijvingen van het Amsterdamse stadsleven door David zijn levensecht en creëren een sfeer van melancholie en weemoed. De personages zijn complex en gelaagd, waardoor je als lezer echt met ze meeleeft. Ook de natuurbeschrijvingen zijn bijzonder goed geslaagd.

Het boek is een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in literatuur over de Tweede Wereldoorlog en de impact ervan op het dagelijks leven.
‘De tranen van de stad’ gaat bovendien over de stad Amsterdam. Het is een boeiende, beeldende roman over vriendschap, verzet en vooral over veerkracht.

​Lees de volledige recensie hier. 

​
Twee aan twee
​
Recensie door Els van Swol

Het door Sven Schriever ontworpen omslag van de tweede roman van Leo Pauw brengt een kleine schok teweeg: het hele beeld van de titel doet aan oud-Duits schrift denken, maar dan wat strakker vormgegeven. Met als ondergrond de gebroken spiegels van het Auschwitzmonument van Jan Wolkers in het Amsterdamse Wertheimpark. Op het eind van het boek wordt de bedoeling van dit beeld duidelijk: Duits Angehaucht aan de ene kant en herdenken van de vermoorde joden uit Amsterdam aan de andere kant.

Een stap verder is de titel: De tranen van de stad. De hoofdpersoon van het boek, David, kent ze – de tranen van Amsterdam over de uit hun midden weggevoerde joden. Soms denk je dat het beschrijvingen zijn van beelden uit de documentaire Verdwenen stad van Willy Lindwer en Guus Luijtens. Zij laten zich in tramlijn 8 (een berucht nummer, dat het GVB niet meer voert) door de stad rijden, wijzen elkaar panden aan. Lieux de mémoires zijn het, plaatsen die aan in dit geval de Tweede Wereldoorlog en kort daarna herinneren. Plekken waar ‘het’ gebeurde.
De hoofdpersoon, David, laat ook zulke plekken zien en vertelt erover aan iedereen die er iets over wil horen en weten. Of – eerder – aan iedereen waaraan hij zijn verhaal maar kwijt kan: zijn geliefde Marthe (die eigenlijk rooms-katholiek als Martha was gedoopt), zijn uitgesproken kleindochter Pat die dierenactivist is en haar bedeesde vriendinnetje Liora.

Als yin en yang
Alles gaat in tweetallen, als yin en yang. David en Marthe, Pat en Liora. En vooral David en zijn oud-studievriend Arend, die met hem heeft gebroken. Waarom wordt aan het eind van de roman duidelijk. Het heeft alles met schaamte te maken.
David is een sportieve oud-politiek journalist, geboren in 1944, geïnteresseerd in literatuur. Arend is een flirt, zenboeddhist en geïnteresseerd in filosofie. Ze kennen elkaar van de Academie voor Lichamelijke Opvoeding (1965) en studeren daarna verder. David politicologie en Arend culturele antropologie. Ze ondernemen begin jaren zeventig als respectievelijk zesentwintig- en zevenentwintigjarige een tocht naar Jotunheimen, een berggebied in Oost-Noorwegen. Een ‘mooi, maar hard’ oerlandschap dat door Pauw prachtig wordt beschreven, met beelden als ‘een klein wak in de wolken’. Het gaat David ‘om het gevoel van nietigheid’, denkt Arend. En je ziet wéér beelden voor je, nu van een schilderij van Caspar David Friedrich, van een eenzame man op de rug gezien in een groots berglandschap.
De overgang naar het tweede hoofdstuk is hard, want de stijl veranderd op slag. We zijn in Amsterdam en belanden in dialogen tussen de verschillende personages. David weet het allemaal wel heel erg goed en dat maakt hem – zeker in het begin – niet tot een al te aangename man in wiens doen en laten de lezer zich kan inleven. Vervolgens gaat het over de kennismaking tussen Arend en David, die – een opvallend detail dat in het verhaal een onverwacht grote rol speelt – bij de jeugd van de ‘jodenclub’ Ajax voetbalt. De beide jongens wonen in een huis bij de kunstenares Van Wijngaarden, waar ook nog een dementerende mevrouw De Vries woont. Hier weer een tweetal, dat overigens in het verloop van het boek geen rol meer speelt.
David heeft een joodse moeder. Zij is voor de tweede keer getrouwd, met een man die afkomstig is uit het Friese land. Davids biologische vader is door de Duitse bezetters geëxecuteerd voor een van de villa’s op de hoek van de Apollolaan en de Beethovenstraat die ze in brand hebben gestoken. Beide hoeken vallen nu nog op door de nieuwbouw die daar later is gepleegd.

Mozaïekroman en ideeënroman
Het volgende tweetal wordt door een alwetende verteller qua karakter verder uitgewerkt: David en zijn geliefde Marthe. David is een rationele atheïst die wikt en weegt. Hij is een man van de bergen en de winter, van het ijzige Noorwegen. Marthe is een gevoelsmens, wat zweverig en spiritueel ingesteld. Ze is impulsief, houdt van de zomer en de zee. Ze zijn kortom even verschillend van elkaar als Arend en David, Pat en Liora. Marthe wordt afhankelijk van David, die haar van zich afduwt, hoewel het Marthe is die verliefd wordt op een collega van haar werk. Ze blijven vrienden en raken elkaar niet kwijt.
Dan krijgt David opeens een brief van Arend. Hij zoekt weer contact. De mozaïekroman die stukjes waarheid toont, kantelt richting een ideeënroman waarin vraagstukken aan de orde komen als: bestaat er een verschil in vriendschap tussen mannen met mannen, en vrouwen met vrouwen? Wat is het activisme van Pat precies? Wat te denken van sociale media? Wat houdt schaamte in? Arend en David maken uiteindelijk weer samen een reis naar Noorwegen en Arend vertelt zijn verhaal, met name over zijn eigen vader. Meer weggeven hier is niet de bedoeling, maar duidelijk is dat David na die bekentenis als versteend achterblijft. Arend gaat lopen, de bergen in. Het boek eindigt in het land waar het ook vele jaren eerder begint. Tussen de bergen. Bergen als symbool voor leven en dood. De stad huilt, maar de bergen verstenen.

Het boek is mooi geconstrueerd. De karakters zijn goed uitgewerkt. En hoewel de dialogen niet altijd even sterk zijn, zijn de natuurbeschrijvingen juist van hoge kwaliteit. Een roman tenslotte die door deze opzet doet denken aan Pauws debuut Riverside Drive. Ook hier is een gepensioneerde man de hoofdpersoon. In dit geval een historicus. Hij heeft geen dochter maar een zoon en een geliefde. Ook hier speelt een stad, New York, een grote rol. Niet de joodse geschiedenis ervan, maar de koloniale rol van Nederland in de historie van de stad. En ook hier komen beschouwingen voorbij over thema’s als liefde, verlies en dood. Het is een beproefd model gebleken, want alles bij elkaar heeft Pauw in een soortgelijk stramien wederom een boeiende, beeldende tweede roman geschreven.

​Finale ontmoeting

Recencie André Keikes

Twee oude vrienden die elkaar aan het eind van hun leven terugzien om vast te stellen dat ze weinig veranderd zijn en elkaar op de valreep de waarheid vertellen. Het is een beproefd recept, dus komt het er erg op aan hoe je die finale ontmoeting vormgeeft. Leo Pauw volgt in De tranen van de stad de onzekere oud-journalist David, die als bijna-tachtiger zijn doodzieke vriend Arend, ooit een ‘fanatiek zenboeddhist’, opnieuw ontmoet om samen te mijmeren over hun dan bijna voltooide levens.

​Er is meer aan de hand in het leven van David. Hij werd op de beruchte Dolle Dinsdag, 5 september 1944, verwekt om op 5 juni 1945 geboren te worden. Mag je je dan nog een oorlogskind noemen? In zijn geval wordt dat duidelijk als zijn familiegeschiedenis meegerekend wordt. Zijn moeder Joods, zijn vader spoorloos. Tot David veel later het werkelijke verhaal te horen krijgt van zijn stervende moeder.
Pauw tekent David, oud-journalist weliswaar, als een man die moeilijk tot beslissingen komt en wat tobberig is ingesteld. Dat geeft Pauw als schrijver de kans om ontwikkelingen meer reliëf te geven, maar het doet enigszins afbreuk aan de geloofwaardigheid. Waarom betrekt de voormalige verslaggever niemand bij zijn gepieker over het verleden van zijn vader? Waarom zou hij een brief, die zijn vroegere boezemvriend hem na vele decennia van radiostilte stuurt zo lang onbeantwoord laten? Dat dit een roman is, is natuurlijk een twijfelachtige verklaring, we moeten David toch beschouwen als een waarschijnlijke persoon?
De brief lag nog waar hij hem de vorige keer had neergelegd, op tafel. Te branden. David moest er zo langzamerhand iets mee. Hij pakte hem voorzichtig op en las hem voor de derde keer. Ja, ze waren elkaar kwijtgeraakt. Dat, zo dacht David, is wat je noemt een eufemisme.

David en Arend hebben een intense jeugdvriendschap achter de rug. Ooit redde David zijn maatje, toen die bijna het leven liet in de Noorse bergen en Arend beweerde later dat hij David ook een keer het leven redde in Nepal. Toe maar. Ze kenden elkaar uit hun tijd als studenten aan de Academie voor Lichamelijke Opvoeding, niet meteen een culturele omgeving mag je aannemen. Toch leren we dat David erg van de literatuur was en Arend van de filosofen. ‘[…] ze konden uren bij elkaar zijn. Lullen over Nietzsche’. Logisch dat ze daarna dus maar politicologie en culturele antropologie gingen studeren. Dat komt kennelijk voor bij vers afgestudeerde gymnastiekleraren.

Davids latere beslommeringen, zijn overpeinzingen, relaties, in de eerste plaats met vriendin Marthe, familieleden, vullen het grootste deel van deze roman. Pauw neemt daarbij de ruimte voor niet altijd even onderhoudende dialogen, laat hoe dan ook weinig ongezegd, maar formuleert wel verzorgd. David roept echter geen grote sympathie of geestdrift op. Hij komt over als een nogal doorsnee mens, die overwegend breed gedeelde opvattingen uitwisselt met vriendin, dochter en kleindochter. Bovendien heeft hij ook nog eens de aansluiting met de nieuwe tijd gemist.

Zo blijf je lang zitten met de vraag wat er nou zo uitzonderlijk is aan Davids verhaal. Ja, zijn moeder was Joods, hij dus ook, zijn vader verdwenen. En Arend zegde op zeker moment de vriendschap op. Wat er tussentijds gedaan, gezegd en bepeinsd wordt, heeft er niet zelden maar zijdelings mee te maken. De roman eindigt dan wel met enkele deelverklaringen voor genoemde slepende kwesties, maar je gaat er niet echt voor op de punt van je stoel zitten. Daarvoor is David toch een te kleurloze man met een te weinig onderscheidend leven.
​
André Keikes
Leo Pauw – De tranen van de stad. Nobelman – Groningen, 240 blz. € 24,95.

Twee aan twee

​Recensie (15 mei 2024) door Els van Swol
​
Het door Sven Schriever ontworpen omslag van de tweede roman van Leo Pauw brengt een kleine schok teweeg: het hele beeld van de titel doet aan oud-Duits schrift denken, maar dan wat strakker vormgegeven. Met als ondergrond de gebroken spiegels van het Auschwitzmonument van Jan Wolkers in het Amsterdamse Wertheimpark. Op het eind van het boek wordt de bedoeling van dit beeld duidelijk: Duits Angehaucht aan de ene kant en herdenken van de vermoorde joden uit Amsterdam aan de andere kant.

 
Een stap verder is de titel: De tranen van de stad. De hoofdpersoon van het boek, David, kent ze – de tranen van Amsterdam over de uit hun midden weggevoerde joden. Soms denk je dat het beschrijvingen zijn van beelden uit de documentaire Verdwenen stad van Willy Lindwer en Guus Luijtens. Zij laten zich in tramlijn 8 (een berucht nummer, dat het GVB niet meer voert) door de stad rijden, wijzen elkaar panden aan. Lieux de mémoires zijn het, plaatsen die aan in dit geval de Tweede Wereldoorlog en kort daarna herinneren. Plekken waar ‘het’ gebeurde.
De hoofdpersoon, David, laat ook zulke plekken zien en vertelt erover aan iedereen die er iets over wil horen en weten. Of – eerder – aan iedereen waaraan hij zijn verhaal maar kwijt kan: zijn geliefde Marthe (die eigenlijk rooms-katholiek als Martha was gedoopt), zijn uitgesproken kleindochter Pat die dierenactivist is en haar bedeesde vriendinnetje Liora.
​
Als yin en yang
Alles gaat in tweetallen, als yin en yang. David en Marthe, Pat en Liora. En vooral David en zijn oud-studievriend Arend, die met hem heeft gebroken. Waarom wordt aan het eind van de roman duidelijk. Het heeft alles met schaamte te maken.
David is een sportieve oud-politiek journalist, geboren in 1944, geïnteresseerd in literatuur. Arend is een flirt, zenboeddhist en geïnteresseerd in filosofie. Ze kennen elkaar van de Academie voor Lichamelijke Opvoeding (1965) en studeren daarna verder. David politicologie en Arend culturele antropologie. Ze ondernemen begin jaren zeventig als respectievelijk zesentwintig- en zevenentwintigjarige een tocht naar Jotunheimen, een berggebied in Oost-Noorwegen. Een ‘mooi, maar hard’ oerlandschap dat door Pauw prachtig wordt beschreven, met beelden als ‘een klein wak in de wolken’. Het gaat David ‘om het gevoel van nietigheid’, denkt Arend. En je ziet wéér beelden voor je, nu van een schilderij van Caspar David Friedrich, van een eenzame man op de rug gezien in een groots berglandschap.
​
De overgang naar het tweede hoofdstuk is hard, want de stijl veranderd op slag. We zijn in Amsterdam en belanden in dialogen tussen de verschillende personages. David weet het allemaal wel heel erg goed en dat maakt hem – zeker in het begin – niet tot een al te aangename man in wiens doen en laten de lezer zich kan inleven. Vervolgens gaat het over de kennismaking tussen Arend en David, die – een opvallend detail dat in het verhaal een onverwacht grote rol speelt – bij de jeugd van de ‘jodenclub’ Ajax voetbalt. De beide jongens wonen in een huis bij de kunstenares Van Wijngaarden, waar ook nog een dementerende mevrouw De Vries woont. Hier weer een tweetal, dat overigens in het verloop van het boek geen rol meer speelt.

David heeft een joodse moeder. Zij is voor de tweede keer getrouwd, met een man die afkomstig is uit het Friese land. Davids biologische vader is door de Duitse bezetters geëxecuteerd voor een van de villa’s op de hoek van de Apollolaan en de Beethovenstraat die ze in brand hebben gestoken. Beide hoeken vallen nu nog op door de nieuwbouw die daar later is gepleegd.

Mozaïekroman en ideeënroman
Het volgende tweetal wordt door een alwetende verteller qua karakter verder uitgewerkt: David en zijn geliefde Marthe. David is een rationele atheïst die wikt en weegt. Hij is een man van de bergen en de winter, van het ijzige Noorwegen. Marthe is een gevoelsmens, wat zweverig en spiritueel ingesteld. Ze is impulsief, houdt van de zomer en de zee. Ze zijn kortom even verschillend van elkaar als Arend en David, Pat en Liora. Marthe wordt afhankelijk van David, die haar van zich afduwt, hoewel het Marthe is die verliefd wordt op een collega van haar werk. Ze blijven vrienden en raken elkaar niet kwijt.

Dan krijgt David opeens een brief van Arend. Hij zoekt weer contact. De mozaïekroman die stukjes waarheid toont, kantelt richting een ideeënroman waarin vraagstukken aan de orde komen als: bestaat er een verschil in vriendschap tussen mannen met mannen, en vrouwen met vrouwen? Wat is het activisme van Pat precies? Wat te denken van sociale media? Wat houdt schaamte in? Arend en David maken uiteindelijk weer samen een reis naar Noorwegen en Arend vertelt zijn verhaal, met name over zijn eigen vader. Meer weggeven hier is niet de bedoeling, maar duidelijk is dat David na die bekentenis als versteend achterblijft. Arend gaat lopen, de bergen in. Het boek eindigt in het land waar het ook vele jaren eerder begint. Tussen de bergen. Bergen als symbool voor leven en dood. De stad huilt, maar de bergen verstenen.

Het boek is mooi geconstrueerd. De karakters zijn goed uitgewerkt. En hoewel de dialogen niet altijd even sterk zijn, zijn de natuurbeschrijvingen juist van hoge kwaliteit. Een roman tenslotte die door deze opzet doet denken aan Pauws debuut Riverside Drive. Ook hier is een gepensioneerde man de hoofdpersoon. In dit geval een historicus. Hij heeft geen dochter maar een zoon en een geliefde. Ook hier speelt een stad, New York, een grote rol. Niet de joodse geschiedenis ervan, maar de koloniale rol van Nederland in de historie van de stad. En ook hier komen beschouwingen voorbij over thema’s als liefde, verlies en dood. Het is een beproefd model gebleken, want alles bij elkaar heeft Pauw in een soortgelijk stramien wederom een boeiende, beeldende tweede roman geschreven.

 
De tranen van de stad is een roman over vriendschap, over het gewicht van het verleden, over Amsterdam als een schuldige stad, maar ook over verzet en veerkracht.
 
Over Riverside Drive, de eerste roman van Leo Pauw:
 
‘Een dijk van een debuutroman.’  De Boekenkrant
 
‘Het maakt van dit liefdesverhaal annex noodlotsdrama ook een ideeënroman.’ Argus
 
ISBN 9789083420103 | De tranen van de stad | Leo Pauw | softcover met flappen | 240 pagina's | € 24,95
 
Foto omslag: Vicky Somma (Auschwitzmonument door Jan Wolkers, Wertheimpark, Amsterdam)

 

Altijd een fascinerend gegeven, een man alleen die zich na een verlies terugtrekt in de anonimiteit van een wereldstad. Op zichzelf teruggeworpen zal hij zijn weg opnieuw moeten vinden in een labyrint van nieuwe ervaringen en beladen herinneringen, waarbij de spanning schuilt in de vraag of dat gaat lukken. De eenzame held in deze roman van Leo Pauw (1953) is de al wat oudere Nederlandse historicus Philip Moll. Hij heeft zijn innig geliefde tweede vrouw Josephine verloren (jammer dat de flaptekst verklapt hoe). De wereldstad is New York, waar Philip voor een jaar een ruim appartement betrekt aan de Riverside Drive, met uitzicht op de Hudson.

New York hoef je evenwel niet te kennen om in het boek meegenomen te worden. Pauw heeft het vermogen om ondanks een wagonlading aan topografische aanduidingen een kristalhelder beeld op te roepen van de plaats van handeling. Wat niet alleen voor New York geldt, maar later ook voor Amsterdam, het Franse platteland en een buitenverblijf in de bossen van Maine.

De titel had Pauw niet beter kunnen kiezen. De weidsheid van Riverside Drive staat voor de weidsheid van het verhaal. Philip doet onderzoek naar het koloniale verleden van Nederland en brengt tegelijk zijn eigen verleden, zijn grote, uiteindelijk tragische liefdesavontuur met diergeneeskundige Josephine, in kaart. We leren haar kennen als een sterke, levenslustige vrouw die hem van een ingeboren tobberigheid geneest. Hij valt als een blok voor haar als hij haar tijdens hun eerste ontmoeting een hengst ziet castreren: ‘Hij was die middag verpletterd door die wonderlijke combinatie van zachte, vrouwelijke schoonheid en haar stoere, krachtige doortastendheid, de vanzelfsprekendheid waarmee ze zo’n enorm dier had behandeld.’

Ogenschijnlijk een lollige, anekdotische inleiding tot hartstochtelijk huwelijksbedrog, want beiden zijn nog met een ander getrouwd. Maar het noodlot ligt in al in dit ogenblik besloten. Niet toevallig spelen paarden een cruciale rol in de terugblikken van Philip op zijn jaren samen met Josephine in hun tweede huis in Frankrijk. Een periode van serene stilstand die Philip verzoent met de eindigheid van alles: ‘Het was windstil. Niets bewoog meer. Het is niet de tijd die we krijgen. Het is de tijd die we maken, dacht hij.’

Elke vergankelijkheid lijkt hier dus ver weg, en dan, tja, andermaal een paard – waarna de rest geschiedenis is.

Het boek is vernuftig gecomponeerd. Nu en vroeger, collectieve en persoonlijke historie wisselen elkaar harmonieus af. Die afwisseling zit tevens in een reeks secundaire personages: onder meer Philips temperamentvolle buurvrouw Lily; zijn vriend William, een zwarte Amerikaan wiens zoon is doodgeschoten door de politie, Philips weifelmoedige zoon Kasper en zijn aanhankelijke hondje Rose.

De stijl van Pauw is beeldend en vloeiend, zorgt voor een optimale leesbaarheid. Je knippert wel even met je ogen bij een hele batterij aan politiek correcte formuleringen als ‘tot slaaf gemaakte Afrikanen’, ‘een Afro-Amerikaanse collega-onderzoeker’, ‘witte mannen’. Toch zijn dit geen sociaal wenselijke aanpassingen van een dociele, woke auteur. Er zit een visie achter, fijnzinnige reflectie op voorbije eeuwen die van zichzelf allesbehalve politiek correct waren. Het maakt van dit liefdesverhaal annex noodlotsdrama ook een ideeënroman.
​
PAUL GELLINGS

​Philip Moll, de hoofdpersoon van Riverside Drive, is een gepensioneerd historicus, 68 jaar oud, die terugblikt op zijn leven. In zijn beschouwingen komen de grote thema’s van het bestaan voorbij: angst, tijd, liefde, verlies en dood. Hij is getrouwd geweest en heeft een zoon, Kasper, met wie hij een complexe relatie onderhoudt. Maar zijn grote liefde is Josephine, een dierenarts, ook gescheiden, moeder van twee dochters. Het noodlot slaat toe als zij verongelukt door een val van haar paard in de bossen bij hun boerderij op het Franse platteland.
 

Om zijn verdriet te verwerken vertrekt Philip naar New York, waar hij voor een jaar een appartement huurt aan Riverside Drive, in de Upper West Side van Manhattan, om gastcolleges te geven aan Columbia University, veelal over de koloniale rol die Nederland speelde in de geschiedenis van de stad. Dankzij de mensen die hij in New York leert kennen – en de levenservaring die zij met zich meedragen – ontvouwt zich een nieuw perspectief, en na dat jaar keert hij gelouterd naar Frankrijk terug.
 
Riverside Drive is een beschouwende roman, waarin verworven levenswijsheid hand in hand gaat met maatschappelijke actualiteit. Ook is het een hommage aan het leven en de liefde, én aan de schoonheid en de dynamiek van New York.

Riverside Drive, Leo Pauw | softcover met flappen | 232 pagina’s | ISBN 9789491737817, € 22,95. 
​

​Leo Pauw (Amsterdam, 1953) woont deels in Frankrijk en deels in Amsterdam. Hij werkte jaren als pedagoog in het onderwijs en publiceerde meerdere boeken, in het bijzonder over de maatschappelijke opvoeding van de jeugd. Daarnaast schreef hij columns en boeken met korte verhalen over het leven op het platteland in Frankrijk. In 2015 verscheen Verstilde tijd, een jaar later gevolgd door Smeltende sneeuw (zie ook www.leopauw.com). Zie ook: www.leopauw.com. Riverside Drive is zijn eerste roman.